Putkop

Ligging Dit blokhuis lag op de grens tussen Holland en het Sticht, ten noorden van de Oude Rijn en ca 150 m ten noorden van de spoorlijn Woerden-Utrecht, binnen de gemeente Woerden.

Kaart van het Groot-Waterschap Woerden (1670) waarop Putkop aangegeven staat

Andere benaming Putkupe, Pitkupe, Putcuyp, Puttecuyp, Putcoep, Puitkop
Ontstaan Deze versterking is kort na de dood van graaf Floris V (1296) gebouwd.
In het Middelnederlands Woordenboek wordt als verklaring voor het woord Putkupe, watertobbe gegeven. In de Middeleeuwen was het een vaker voorkomend woord, zo komen we de naam "Putcupe" in 1388 tegen bij Ooi in Gelderland. In de Middeleeuwen had het woord "put" in ons land onder andere de betekenis van kuil en het woord cupe de betekenis van "het gemene land". Hiermee krijgt Putkop de betekenis van "kuil in het gemeene land". Door de afgravingen ide hier plaats vonden, lijkt deze verklaring ook aannemelijk.
Geschiedenis Na de gewelddadige dood van Floris V in 1296, worden de bezittingen van Herman van Woerden en Gijsbrecht van Amstel, bestaande uit Bodegraven, Woerden, Geestdorp, het Oudeland te Harmelen en Teckop, toebedeeld aan het graafschap Holland. Floris wordt opgevolgd door zijn 12-jarige zoon Jan I en als regent wordt onder andere Wolfert van Borselen aangesteld. Omdat de bischop van Utrecht, Willem Berthout, protetsteert tegen de annexatie van de hierboven genoemde goederen, vertrouwt Wolfert de krachtige bisschop niet en hij besluit om de nieuwe grens te versterken en beveiligen. Volgens Melis Stoke in zijn rijmkroniek werd er een burcht gebouwd:
"Int lant van Woerden begon di
Ene borch, conde hijt geraken;
Groot, wijt ende daertoe starc
Dede hi beginnen daer dat warc,
Tote eenre stede, de men hiet
Die Pitkupe, sodat men niet
Int lant soude moghen comen:
Men hadt metter borch benomen.
Het was aent ende van den lande".
Met 'di' wordt Wolffert van Borselen bedoeld en met 'aent ende van den lande' aan het einde van het graafschap Holland.
In 1299 sterven zowel Wolfert van Borselen als Jan I van Holland. Deze jonge graaf is dan pas 15 jaar oud en met hem sterft het Hollandse gravenhuis uit. Hij wordt opgevolgd door zijn achterneef Jan (II) van Avesnes. Twee jaar later sterft de bisschop en deze wordt opgevolgd door de broer van Jan II: Guy van Avesnes, waarmee eeen rustige periode in dit gebied aanbreekt. Uit de archieven weten we dat Wolfert in 1299 opdracht geeft om het kasteel te gaan bouwen, maar omdat hij in hetzelfde jaar vermoord wordt, is het de vraag in hoeverre het kasteel werd afgebouwd.

In 1420 wordt gemeld dat de Utrechters 'dat blochuus te Putkupe ghevesticht ende beset hadden'. Van daaruit plunderden zij het land van Woerden. Zo wordt in 1421 door Dirk II van Zuilen, heer van Harmelen met een aantal Utrechters vanuit het blokhuis een aanval gedaan op Kamerik; de kerk wordt bezet en de herberg aan de Putkuip wordt in brand gestoken. Deze herberg stond vanaf ongeveer 1400 tot 1750 100 m van het blokhuis vandaan. In 1422 wil Simon Frederik van Zwieten, kastelein van Woerden met toestemming van hertog Jan van Beieren, en 600 man het blokhuis veroveren. Maar dat is niet meer nodig, want in juli 1422 wordt de vrede tussen de Hoeken en de Kabeljauwen gesloten.
Vanaf 1429 werden geschillen tussen Holland en Utrecht regelmatig besproken bij de Putkop. Het voorstel hiertoe werd gedaan door hertog Philips van BourgondiŽ, die zijn zetel in Brugge had. Dus zelfs daar was de Putkop bekend!

Van oorsprong was de bisschop leenheer van de Duitse keizer en daardoor kreeg hij veel steun van hem. Maar na het wegvallen van die steun, breidden de heren van Woerden en van Amstel hun grondgebied flink uit, ten koste van de bisschoppen. Later wist de graaf van Holland Herman van Woerden en Gijsbrecht van Amstel uit te schakelen en kwamen hun bezittingen in bezit van de graaf. Dit leverde veel geschillen op. Om deze geschillen op te lossen werden er in de Middeleeuwen dagvaarten georganiseerd: een vergadering van afgevaardigden van steden en de gewesten.
Vanaf 1429 werden deze dagvaarten voor geschillen tussen Holland en Utrecht gehouden op de Putkop. Toch werd daar niet altijd aan gehouden. In 1509 wordt er een dagvaart uitgeschreven te Schoonhoven. Margaretha, aartshertogin van Oostenrijk, laat dan weten, dat er vergaderd had moeten worden "tot de Putcuype". Voortaan zou dit tractaat nageleefd worden. Echter in 1512 vindt er een dagvaart in Gouda plaats en in 1526 in Den Haag. In 1526 wordt door Utrechtse afgevaardigden opnieuw geprotesteerd en gezegd, dat dagvaarten "op ten Puttecuyp" gehouden moeten worden.

In de stadsrekeningen van Woerden komen vele malen vermeldingen van dagvaarten naar de Putkop voor. De kosten bedroegen in het algemeen slechts enkele stuivers. Ook de Staten van Utrecht kwamen meerdere malen naar de "Putcuype". Hoewel het niet zeker is of hier nu een kasteel heeft gestaan, lijkt het toch onwaarschijnlijk dat zulke belangrijke besprekingen in een herberg plaatsvonden.
In 1477 sneuvelen Karel de Stoute en hertog Adolf van Gelre. Willem IV van Egmond maakt hiervan gebruik: hij verovert Arnhem en plundert ook in het Sticht, waardoor Amersfoort en Rhenen steeds meer bedreigd worden. Begin 1478 volgt dan echter een brief van de Raden van Holland, waarin zij vragen, verwijzend naar een overeenkomst uit 1430, hoeveel geld het Sticht krijgt van Holland voor de geleden schade en dat ze de wederzijdse geschillen willen bespreken in de "Putcupe". Utrecht gaat hiermee accoord en er op 28 juni eerst een bespreking plaats vindt in het "Keyserrijk" en daarna pas in de Putkop.

Mogelijk is het blokhuis in de tijd in verval geraakt of in elk geval niet geschikt als bolwerk. In 1481 werd de oude versterking binnen de nog bestaande grachten opnieuw opgetrokken door de burgers van Woerden.
Nadat het Sticht in 1529 volledig in het rijk van keizer Karel V is opgenomen, is de Putkop niet meer nodig om geschillen tussen Holland en het Sticht op te lossen. In de Tachtigjarige Oorlog werd in 1575-1576 Woerden door de Spanjaarden belegerd. In die periode speelt De Putkop zijn laatste belangrijke rol, als door de graaf van Megen met zijn Duitse soldaten een schans aan bij de Putkuip wordt aangelegd. Waarschijnlijk is dit de laatste versterking ter plaatse geweest.

We komen de Putkop nog op de juiste plaats aangegeven tegen op een kaart uit 1670 van het Groot-Waterschap van Woerden, die getekend werd door de Amsterdamse cartografen Johannes en Justus Vingboons.
In de polder Breeveld, dat net aan de andere kant van de Oude Rijn ligt, vinden we op de topografische kaart van Woerden (31G) een rechthoekig terrein van 50 bij 60 m. Het perceel ligt binnen sloten, met een breedte die oploopt tot 10 m. Het vermoeden bestaat dat hier het kasteel van Wolfert gebouwd werd. Het terrein is archeologisch onderzocht; er werden een aantal boringen uitgevoerd, maar daaruit kon niets worden vastgesteld. Het enige wat opviel is dat mogelijk in de 16e of 17e eeuw, de gracht tussen het kasteelterrein en de naastgelegen boerderij is gedempt. Het is wel heel bijzonder dat op dit terrein nooit een huis of boerderij gebouwd is.
Bewoners Er zijn geen namen van bewoners bekend.
Huidige doeleinden Op de plaats van dit blokhuis vinden we nu een boerderij, die de naam Putkuip draagt. De naam van het vroegere blokhuis wordt levend gehouden door een restaurant en een industrieterrein. Beide dragen de naam Putkop.
De huidige boerderij is omgeven door sloten, die mogelijk de oude grachten vormden. In de vorige eeuw zijn door de toenmalige eigenaar, de heer Korver, twee eeuwenoude bruggen over deze sloten vervangen door dammen met een duiker.
Het gevonden kasteelterrein bevindt zich naast boerderij "Oud Riethove" en is nu in gebruik als boomgaard.
Opengesteld De boerderij is niet toegankelijk.
Foto's Locatie van de plekken waar de Putkop gestaan kan hebben Deel van de Kadastrale kaart uit 1832 met plaats kasteelterrein Putkop Deel van de topgrafische kaart Woerden (31G) kasteelterrein Putkop?
Bronnen Tekst: Kastelen en ridderhofsteden in Utrecht, 1995
J. van Bemmel, De Putkupe, later Putkuip, een Middeleeuws conferentie-oord ter beslechting van geschillen tussen Holland en het Sticht, In: Heemtijdinghen, orgaan van de Stichts-Hollandse Historische Vereniging, jg. 26 (1990), no. 3, blz. 80-94
P.C. Beunder, Een kasteel in Breeveld nabij de Putkop, summiere sporen van Wolferts wrochten, in: Heemtijdinghen, orgaan van de Stichts-Hollandse Vereniging, jg. 22 (1986), blz 66 - 71
Afb. 1: website van het RHC Rijnstreek en Lopikerwaard
Foto 1: Google Maps
Afb. 2 en 3: Een kasteel in Breeveld nabij de Putkop