<html> <head> <meta http-equiv="Content-Language" content="en-us"> <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=windows-1252"> <meta name="GENERATOR" content="Microsoft FrontPage 4.0"> <meta name="ProgId" content="FrontPage.Editor.Document"> <title>Het huis te Harmelen</title> <STYLE type="text/css"> <!-- .hilite {color:#FFFFFF;} a { color: 009300 } a:v:hover { font-weight: bold } #H { font-family: Verdana; font-size: 10pt; font-weight: bold; color: 0000FF } #info { font-family: Verdana; font-size: 10pt } BODY { scrollbar-arrow-color: #000000; scrollbar-base-color: #ECFFFF; scrollbar-face-color: #ECFFFF; scrollbar-track-color: #ECFFFF } --> </STYLE> <SCRIPT LANGUAGE="JAVASCRIPT" TYPE="TEXT/JAVASCRIPT"> <!-- function newWindow (bookgif) { bookWindow = window.open(bookgif, "bookwin", "width=600,height=480") bookWindow.focus() } //--> </SCRIPT> </head> <body bgproperties="fixed" bgcolor="#ECFFFF"> <br> <h1>Huis te Harmelen</h1> <p><img border="0" src="images/blauwelijn.gif" width="695" height="15"></p> <TABLE WIDTH=700 BORDER=0 CELLPADDING=0 CELLSPACING=0 height="83"> <TR VALIGN="TOP"> <td valign="top" width="160" height="21" id="H"> Ligging </TD> <TD width="540" height="21" id="info"> Aan de Vleutense Rijn, net iets ten noorden van Harmelen, aan de Kasteellaan nr. 1. <br><br> <CENTER> <a href="javascript:newWindow(' fotos1/Harmelen2.htm')"> <IMG src="fotos1/Harmelen2.jpg" alt="Foto van het oude deel van het landhuis" height="300"></a> <br><br> </CENTER> </TD> </TR> <TR VALIGN="TOP"> <TD valign="TOP" width="160" height="21" id="H"> Ontstaan </TD> <TD width="540" height="21" id="info"> Het huis is in de 13e en 14e eeuw gebouwd. </TD> </TR> <TR VALIGN="TOP"> <TD valign="TOP" width="160" height="21" id="H"> Geschiedenis </TD> <TD width="540" height="21" id="info"> Het huidige Huize Harmelen is een restant van de oude ridderhofstad Harmelen die mogelijk rond 1300 gesticht is. Het ligt op de vroeger steeds wisselende grens tussen Holland en Utrecht. Het huidige complex bestaat uit een geheel bewaard gebleven middeleeuwse kelderverdieping met zware ribloze kruis- en tongewelven, die waarschijnlijk deels nog oorspronkelijk zijn. In 1950 werd hierboven op een klein, kasteelachtig huis gebouwd.<br> In 1220 is er sprake van een Gerard van Hermalen voor, die zoon zou kunnen zijn van Herman II van Woerden. De eerstvolgende vermelding van een heer van Harmelen stamt uit 1295. Het gaat hier om Everard van Stoutenberg, die volgens een oorkonde eigenaar is van het huis. Er bestond in die tijd ook een Hendrik van Hermalen, met wie Everard in verschillende goederen gelijkberechtigd was. Op een of andere manier is het aandeel van Everard in het bezit gekomen van de twee zoons van Hendrik, Hendrik en Wouter die in 1323 genoemd worden.<br> <br> Aleyd van Harmelen, dochter van een van de twee, bracht het huis met een aanzienlijk grondgebied aan het begin van de veertiende eeuw in het geslacht van haar echtgenoot, Dirk van Zuylen. Hun zoon Zweder werd de nieuwe eigenaar van het kasteel. In 1374 nam hertog Albrecht van Beyeren Harmelen in en verwoestte het. In 1415 ontving Zweders zoon Dirk het huis in leen. In de strijd tussen bisschop David van Bourgondie en de stad Utrecht kwam Harmelen opnieuw onder vuur te liggen, en werd na een kortstondige belegering geplunderd en in brand gestoken. Het huis werd opnieuw herbouwd, en in 1536 erkenden de Staten van Utrecht het als ridderhofstad. Met de dood van Dirk van Zuylen stierf het geslacht in mannelijk lijn uit, en door het huwelijk van erfdochter Theodora, die in 1572 met het goed beleend werd, kwam het in handen van haar echtgenoot, Maximiliaan van Baexen.<br> <br> Van Baexen liet in 1633 het huis grondig moderniseren. Zijn achterkleinzoon Balthasar, die het in 1664 in leen ontving, deed het goed over aan Ludolf de Wit. Diens kleinzoon Ludolf Jan van Beusechem kwam in 1718 in het bezit van Harmelen. Ludolf Jan overleed in 1763, en liet het na aan Godert Ludolf van Beusechem. Na het huwelijk van diens enige dochter met Jacob de Joncheere werd het huis verder aan de tijd aangepast en verloor daardoor het middeleeuwse karakter zowat geheel. Hun oudste zoon Adriaan de Joncheere was de laatste ambachtsheer van Harmelen. Via huwelijk werd Stephan J.L. baron Creutz de eigenaar. Na diens dood in 1913 werd het huis geveild. W.J. Spandaw uit Haarlem kocht het met de bedoeling het te restaureren, maar in 1916 liet de toenmalige eigenaar, de Utrechtse uitgever J.W.H. de Liefde, het huis slopen, en bouwde op de oude fundamenten een zeer lelijk huis dat in 1940 weer afgebroken werd. De toenmalige eigenaar, J. Matser uit Hilversum, wilde de rest van het nog bestaande muurwerk ook slopen, maar dit werd door de Rijkscommissie verboden. De overgebleven kelderverdieping kwam daarna in handen van fruitteler M.E.A. Baak, die de omliggende gronden reeds in bezit had. In 1950 bouwde hij het huidige kasteelachtige huis. Na diens dood deed zijn weduwe het geheel over aan chirurg H.P. Meyen. <!-- Het huis Harmelen was niet, zoals men zou denken, het stamhuis der Van Hermalens (Harmelens). Waar dat precies gelegen heeft is niet bekend. In de periode 1218-1225 komt er in de bisschoppelijke oorkonden wel een Gerard van Hermalen voor. Vermoedelijk sneuvelde deze met zijn broer Henrick in de slag bij Ane in 1227. Het zullen beiden ministerialen van de bisschop zijn geweest.<br> Het huis Harmelen heeft zijn bestaan waarschijnlijk te danken aan de machtige heren van Amersfoort, die rond 1275 soms de geslachtsnaam Van Stoutenburg gebruikten. Wouter van Stoutenburg, die in de tweede helft van de 13e eeuw leefde, was zeker een bisschoppelijke ministeriaal. Hij was tot aan zijn dood kort na 1297 een figuur van betekenis in het Sticht. Zo bekleedde hij onder andere het ambt van maarschalk van het Sticht en deelde hij met Herman van Woerden het patronaatsrecht van de kerk van Harmelen. In 1293 droeg hij het hem toekomende deel over aan de balije van het St. Catharijneconvent in Utrecht.<br> Zijn zoon Everard van Stoutenburg mengde zich in de strijd tussen de Hollandse graaf en de Van Amstels/Van Woerdens aan het eind van de 13e eeuw. We vinden bewijzen van zijn betrokkenheid in een oorkonde van 27 oktober 1285, waarbij, voorlopig althans, de meningsverschillen werden bijgelegd. Van Stoutenburg werd voor 28 morgen leenman van de Hollandse graaf in het gerecht Haanwijk onder Harmelen.<br> <br> Uit een oorkonde van 9 oktober 1295 blijkt dat hij met Hendrik van Hermalen, knaap, het gerecht Bijleveld deelde. Bovendien spreekt een oorkonde van 21 december 1296 van zijn huis met de bijbehorende 43 morgen land in de Harmeler Waard. Het randschrift van het zegel van Everard van Stoutenburg -bezet met lelies, de wapenfiguren die kenmerkend zijn voor het geslacht Van Amersfoort- noemt hem 'militis de Hermal'. Vermoedelijk heeft Everard een vrouw uit het geslacht Hermalen gehuwd, die hem als bruidsschat de 43 morgen in de Harmeler Waard bezorgde. Waarschijnlijk liet Everard in de jaren 1270-1280 de woontoren bouwen, die de kern van het oudste huis vormde.<br> Everard moet tussen 1309 en 1316 zijn overleden. Zijn zoon Everard II stond in 1316 nog te boek als knaap en was daardoor gemakkelijk te onderscheiden van zijn vader, die met ridder werd betiteld. In 1316 keerde Everard II het kasteel <a href="Stoutenburg.htm" target="hoofd1">Stoutenburg</a> bij Amersfoort definitief de rug toe; dit was van toen af volledig bisschoppelijk domein.<br> Het huis in de Harmeler Waard met de 43 morgen bleef het 'kapitaal', waarop de levensverzekering -of 'lijfrente'- van de vrouwen van Harmelen berustte. Het geslacht Van Stoutenburg werd door deze omstandigheid als eigenaar afgewisseld door de Van Zuylens. Dirk I Van Zuylen huwde waarschijnlijk een erfdochter, die het huis en het landbezit van 43 morgen als bruidsschat meenam. In de dagen van Dirk van Zuylen eindigde echter het zelfstandig bestaan van dit vermogen. In 1348 werden huis en land overgedragen aan de abt van de St. Paulusabdij binnen Utrecht en werd Dirk voor dit goed leenman.<br> Dit bleef zo tot 1462, toen Dirk IV, met goedvinden van de abt, zijn Harmelense bezittingen als achterleen opdroeg aan het <a href="Haar.htm" target="hoofd1">Huis De Haar</a>, waarvan hij zelf de bezitter was. Terwijl hij zelf op De Haar woonde, deed hij Harmelen over aan zijn broer Gijsbrecht.<br> In deze periode werd het huis geplunderd en grotendeels verwoest. Bij het oplaaien van de oorlogjes tussen Holland en het Sticht trok de Hollandse stadhouder Joost van Lalaing naar Utrecht om <a href="Gildenborgh.htm" target="hoofd1">Gildenborgh</a> te belegeren. Zijn overste Petit Salasar stroopte het platteland af en verscheen op 14 juli 1482 ook voor Harmelen. Heer Gijsbrecht zag geen kans Harmelen effectief te verdedigen en moest het veld ruimen, ondanks het feit dat 22 Utrechters het huis hielpen verdedigen. Op 16 juli werd ook De Haar geplunderd en in brand gestoken.<br> <br> Zowel Harmelen als De Haar werden vervolgens door burgers van Woerden verder geruneerd; zij haalden de muren om. Pas in 1535 werd de restauratie van de oorlogsschade voltooid. Omdat het opgaande muurwerk bij het omver halen net even boven de kelder was afgeknapt, kon het huis Harmelen ondanks alle verwoestingen grotendeels in de oude vorm worden hersteld en z op de lijst van erkende ridderhofsteden uit 1536 komen. Er was kennelijk nog voldoende van het middeleeuwse kasteel blijven staan om dit te rechtvaardigen.<br> Via de erfdochter Theodorica van Zuylen van Harmelen verscheen in 1572 Maximiliaan van Baexem als heer op Harmelen. Het geslacht Van Baexem hoorde eigenlijk in de Maasstreek thuis; in de buurt van Roermond staat nog altijd een huis Baexem. Maximiliaan trad in 1574 toe tot de ridderschap van Utrecht en werd in het najaar van 1584 maarschalk van Eemland. De laatste Van Baexem, Balthasar genaamd, liet zich op 25 april 1664 met de heerlijkheid Harmelen belenen. Hij verbleef zowel 's winters als 's zomers in Harmelen en was dijkgraaf van het waterschap Bijleveld.<br> De Fransen hebben in 1672 noch de kerk, noch het kasteel gespaard. Toen de gevluchte heer Balthasar in Harmelen terugkeerde, moet hij een rune hebben aangetroffen. In 1681/1682 heeft hij Harmelen verkocht.<br> Uiteindelijk werd het kasteel in 1720 gesloopt, waarbij de kelders nog gespaard werden. Deze zijn nog steeds bewaard gebleven en bestaan uit kloostermoppen, wat vanaf de buitenkant niet zichtbaar is, door een dikke pleisterlaag.<br> <br> De volgende eigenaars van het huis Harmelen waren de families De With, Van Beusichem en De Joncheere. Van hen is Adriaen de Joncheere, die op 26 augustus 1854 heer van Harmelen, Haanwijk en Bijleveld, Harmeler Waard en Indijk werd, de laatste ambachtsheer geweest.<br> <br> In de 20e eeuw is het huis verschillende malen herbouwd. In de jaren twintig heeft de uitgever van het Utrechts Nieuwsblad, I.W.H. de Liefde, op de oude fundamenten een soort chalet laten zetten. In 1937 gaf de Rijkscommissie voor de Monumentenzorg verlof om deze villa te laten slopen. De sloper, I. Matser uit Hilversum, kocht in 1943 de overblijfselen. Hij vroeg verlof het resterende muurwerk te mogen slopen. Hiertegen kwam de Rijkscommissie in verweer. Op 16 april 1943 berichtte deze instelling dat het de noodzaak tot uitbreken van de fundamenten niet kon inzien. De ruine en het omliggende land werden door M.A.E. van Baak, nog maar pas terug van Java, gekocht. Deze had de bedoeling er een fruitbedrijf te beginnen. De bestaande kelders konden als opslagplaats gebruikt worden. Op de oude grondmuren werd overigens een nieuw huis gebouwd.<br> <br> Vlak na de Tweede Wereldoorlog, vr de laatste herbouw, is een beperkt bouwhistorisch onderzoek ingesteld. In de kelders bleek nog veel te achterhalen van de bouwgeschiedenis. In het samengestelde geheel van metselwerk viel een 13e-eeuwse kern te herkennen, opgebouwd uit de zware middeleeuwse bakstenen van 30 x 15 x 8 cm. Het oudste deel bestond uit een rechthoek van 12,50 x 9,50 m, met muren van omstreeks twee meter dik. De ruimte was overdekt door een tongewelf: De huidige toegangen tot deze 13e-eeuwse kelder werden waarschijnlijk pas in 1600 uit het massieve muurwerk gehakt. De oorspronkelijke toegang liep over een trap, die in de zuidwestmuur was uitgespaard. De opgang bleek in de kelder nog terug te vinden te zijn. De noordhoek vertoonde een ronde uitmetseling, waarin zich aanvankelijk hoogstwaarschijnlijk de waterput bevond, die men had dichtgeworpen om de schacht hogerop te kunnen gebruiken voor het inbouwen van een wenteltrap.<br> Aanbouwen hebben de aanvankelijk uiterst eenvoudige aanleg met aanzienlijk wat woonruimte vergroot. Zowel aan de noordoostelijke kant als aan de zuidwestzijde werd de woontoren gedeeltelijk met een zijvleugel 'ingepakt', respectievelijk ruim 7,5 m en 9,5 m lang. De voorzijde kreeg een sluitmuur van ongeveer 18 m lengte, waarin zich uiteraard een nieuwe ingang bevond. Voor de gevel staande zag men links een vleugel van 8,5 m breedte oprijzen, rechts daarentegen een van nog geen 7 m. Tussen beide vleugels was een toegang, die rechts geflankeerd zal zijn geweest door een toren. Op een van beide tekeningen van Roghman bevat de noordvleugel een nagenoeg vierkant vertrek en een afzonderlijk kamertje; wellicht het 'comptoirken', waar de kasteelheer zijn administratie voerde.<br> <br> De zwaarte van het muurwerk -bijna 1,5 m dik- laat met recht toe die uitbreiding in de 14e eeuw te dateren; wellicht lag in het definitief afstoten van alle rechten op Stoutenburg in 1325 de aanleiding om tot uitbreiding van Harmelen over te gaan. In ieder geval is het denkbaar dat Everard II van Stoutenburg zich toen de nodige geldmiddelen had verschaft om de onderneming te financieren. Het ontbreken van opgaand muurwerk bespaart de onderzoeker uiteraard wel extra vraagstukken ten aanzien van de bouwkundige ontwikkeling, maar ontneemt hem tevens de mogelijkheid om tot een beter inzicht te komen ten aanzien van wijzigingen in de bewoningsgeschiedenis. Misschien bevatte de noordvleugel met zijn vierkante ruimte van nagenoeg 6 m de 'saele'. De kamer in de zuidelijke vleugel was wel wat smaller, maar zeker langer: grofweg 4 x 8 m. De hoektoren in dit deel van het kasteel bezat volgens Roghman een eigen schilddak. Het is ten stotte denkbaar, dat er tussen beide woonvleugels een piepklein binnenplaatsje -van ruim 2 m breed- heeft gelegen, via welke men de woontoren kon binnentreden.<br> <br> De laatste grote verbouwing kreeg zijn beslag in 1633; de muurankers hebben deze bouwdatum tot 1920 -het jaar van de afbraak van deze 17e-eeuwse vleugel- vastgelegd. Het kasteel werd toen vergroot met een uitleg van bijna 6 m. Dat wil zeggen: op de noordelijke helft verrees een statig huis van ongeveer 9 m lengte. De overblijvende ruimte omvatte een terrasje, waar de ophaalbrug de bezoekers naar toe leidde.<br> De situatie in 1823 waarop te zien is dat het huis op een rechthoekig eiland lag en werd omgeven door een eveneens rechthoekige singel. Ten zuidwesten van het huis lag de bijbehorende boerderij. --> </TD> </TR> <TR VALIGN="TOP"> <TD valign="TOP" width="160" height="21" id="H"> Bewoners </TD> <TD width="540" height="21" id="info"> 1270 - ca 1316 Everard I van Stoutenburg, mog. getrouwd met een Van Hermalen<br> ca 1316 Everard II van Stoutenburg<br> ca 1348 Dirk I Van Zuylen, waarschijnlijk getrouwd met een Van Stoutenburg<br> - 1462 Dirk IV van Zuylen<br> 1462 broer Gijsbrecht van Zuylen<br> ca 1572 erfdochter Theodorica van Zuylen van Harmelen, getrouwd met Maximiliaan van Baexem<br> 1664 - 1681/2 Balthasar Van Baexem<br> families De With<br> familie Van Beusichem<br> familie De Joncheere<br> 1854 Adriaen de Joncheere<br> I.W.H. de Liefde<br> 1943 I. Matser<br> M.A.E. van Baak </TD> </TR> <TR VALIGN="TOP"> <TD valign="TOP" width="160" height="21" id="H"> Huidige doeleinden </TD> <TD width="540" height="21" id="info"> Het huis wordt bewoond. </TD> </TR> <TR VALIGN="TOP"> <TD valign="TOP" width="160" height="21" id="H"> Opengesteld </TD> <TD width="540" height="21" id="info"> Het huis is niet toegankelijk, zelfs vanaf de weg slecht zichtbaar. </TD> </TR> <TR VALIGN="TOP"> <TD valign="TOP" width="160" height="21" id="H"> Foto's </TD> <TD width="540" height="21" id="info"> <a href="javascript:newWindow(' fotos1/harmelen.htm')"> <IMG src="fotos1/harmelen.jpg" alt="Ansichtskaart van het landhuis" height="80"></a> <a href="javascript:newWindow(' fotos1/Harmelen3.htm')"> <IMG src="fotos1/Harmelen3.jpg" alt="Foto van het landhuis" height="80"></a> <a href="javascript:newWindow(' fotos/Harmelen6_20110910.htm')"> <IMG src="fotos/Harmelen6_20110910.jpg" alt="Foto van het huidige kasteel" height="80"></a> <a href="javascript:newWindow(' fotos/Harmelen7_20110910.htm')"> <IMG src="fotos/Harmelen7_20110910.jpg" alt="Foto van het huidige kasteel" height="80"></a><br> <a href="javascript:newWindow(' fotos/Harmelen8_20110910.htm')"> <IMG src="fotos/Harmelen8_20110910.jpg" alt="Foto van het huidige kasteel" height="80"></a> <a href="javascript:newWindow(' fotos/Harmelen9_20110910.htm')"> <IMG src="fotos/Harmelen9_20110910.jpg" alt="Foto van het huidige kasteel" height="80"></a> <a href="javascript:newWindow(' fotos/Harmelen10_20110910.htm')"> <IMG src="fotos/Harmelen10_20110910.jpg" alt="Foto van het huidige kasteel" height="80"></a><br> <a href="javascript:newWindow(' fotos1/Harmelen4.htm')"> <IMG src="fotos1/Harmelen4.jpg" alt="Kopergravure van het kasteel door C. Specht uit 1698" height="80"></a> <a href="javascript:newWindow(' fotos1/Harmelen5.htm')"> <IMG src="fotos1/Harmelen5.jpg" alt="Tekening van Roelant Roghman" height="80"></a> </TD> </TR> <TR VALIGN="TOP"> <TD valign="TOP" width="160" height="21" id="H"> Bronnen </TD> <TD width="540" height="21" id="info"> Tekst: Kastelen en ridderhofsteden in Utrecht<br> Foto 1 en 4 t/m 8: uit eigen collectie<br> Foto 2 en 3: Peter van der Wielen<br> Afb. 1: boek: Provincie Utrecht, 1966<br> Afb. 2: Kastelengids van Nederland, 1979 </TD> </TR> </TABLE> </body> </htm